Fatma isminin anlamı ve kökeni

Fatma adının kökeni

Fatma, Arapça Fâtıma adının Türkçe söyleyişidir. Arapçadaki "f-t-m" kökünden gelir; bu kök sütten kesmek, ayırmak anlamını taşır. Adın geleneksel açıklaması buna dayanır: "sütten kesilmiş" ya da mecazi olarak "kötülükten uzak tutulmuş, korunmuş". İkinci okuma, adı bir ayrılık değil bir korunma ifadesi haline getirir. Türkçede ad, Fatma biçiminde kısalarak yerleşmiştir; Fatıma biçimi ise daha çok dinî metinlerde ve resmî anlatımda kullanılır.

Hz. Fatıma ve adın kaynağı

Fatma adının İslam dünyasındaki yaygınlığının başlıca sebebi Hz. Fatıma'dır: Hz. Muhammed'in kızı, Hz. Ali'nin eşi, Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin'in annesi. Bu konum, onu İslam tarihinin merkezî kadın figürü yapar ve hem Sünni hem Şii geleneklerde büyük saygı görür. Kendisine verilen lakaplar da isim olarak kullanılır: ez-Zehra (parlak, nurlu) ve Betül (iffetli, dünyadan yüz çevirmiş). Türkiye'de Fatma Zehra ve Fatma Betül biçimleri bu lakaplardan gelir.

"Ayşe Fatma" deyimi

Fatma ve Ayşe, Türkiye'de o kadar yaygın kullanılmıştır ki halk dilinde "Ayşe Fatma" ikilisi, sıradan insanı anlatan genel bir ifadeye dönüşmüştür. Bir adın dile bu düzeyde yerleşmesi ender bir durumdur ve ismin ne kadar köklü olduğunu gösterir. Ayrıca Anadolu'da "Fadime", "Fatoş", "Fatma Ana" gibi biçimler yerleşmiştir; Fatma Ana ifadesi halk inanışlarında koruyucu bir figüre işaret eder ve bazı yörelerde bitki ve nesne adlarında da geçer.

Türkiye'de Fatma

Fatma, on yıllar boyunca Türkiye'nin en çok verilen kadın isimleri arasında yer almıştır. Son yıllarda yeni doğanlarda payı belirgin biçimde azalmış, yerini Zeynep, Elif, Zehra gibi isimlere bırakmıştır; bunun sebebi ismin belirli bir kuşakla özdeşleşmiş olmasıdır. Ancak isim değer kaybetmemiştir ve büyükanne isimlerinin torunlara verilmesi geleneği sayesinde düzenli olarak yeni kuşaklara aktarılır. Fatma Zehra ve Fatma Nur birleşimleri de yaygındır.